Tại Nam Kỳ, đội tự vệ công nông đầu tiên ra đời, mở đầu phong trào cách mạng trên cả nước là đội tự vệ công nhân đồn điền cao-su Phú Riềng (Biên Hòa) do chi bộ Ðảng Cộng sản đồn điền Phú Riềng tổ chức và lãnh đạo gọi là Thanh niên xích vệ. Ðội gồm 40 thanh niên công nhân do Ðảng viên Trần Tử Bình làm đội trưởng. Cuộc đấu tranh của đội sáng 30-1-1930 với tên chủ nhất Xu-ma-nhắc thắng lợi đã mở màn cho cuộc bãi công của toàn bộ công nhân đồn điền và cuộc biểu tình của hơn 5.000 người; Chi bộ Phú Riềng đã chọn ra những đảng viên và quần chúng trung kiên thành lập các đội Xích vệ để bảo vệ công nhân. Cuộc biểu tình vũ trang đã dần mang tính chất của cuộc nổi dậy giành quyền làm chủ. Mặc dù thực dân Pháp huy động 20 xe chở 300 lính lê dương và 500 lính khố đỏ do Thống xứ Nam Kỳ và Chánh mật thám Ðông Dương trực tiếp chỉ huy đàn áp công nhân, nhưng cuộc bãi công của công nhân đồn điền Phú Riềng do Ðảng tổ chức và lãnh đạo, có đội tự vệ công nhân hỗ trợ, đã giành thắng lợi. Tiếng vang "Phú Riềng đỏ" nhanh chóng lan ra cả nước. Phong trào đấu tranh của quần chúng lao động Nam Kỳ dấy lên mạnh mẽ; các đội tự vệ công nông ở các tỉnh Nam Kỳ bắt đầu xuất hiện, được tổ chức, lãnh đạo, xây dựng dần tiến tới cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940 - 1941.

Tại Trung Kỳ, phong trào cách mạng do Xứ ủy phát động đã bùng lên và phát triển mạnh mẽ ở hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh. Các đội Tự vệ đỏ ra đời trong phong trào đấu tranh cách mạng ở đây đã trở thành những tổ chức bán quân sự điển hình của quần chúng trên cả nước. Khi cuộc đấu tranh của quần chúng lên đến đỉnh cao là "Xô viết Nghệ-Tĩnh" thì nó trở thành tổ chức vũ trang ban đầu, theo hình thức của "Hồng quân công nông" và trở thành công cụ chuyên chính của chính quyền cách mạng, và nó đã hoàn thành sứ mệnh là vai trò nòng cốt cho quần chúng đấu tranh chống địch khủng bố.

Các cuộc đấu tranh - khởi nghĩa: Phú Riềng, Nghệ Tĩnh và Nam Kỳ tuy cuối cùng đều bị thực dân Pháp khủng bố tàn bạo, nhưng trên cơ sở những đội tự vệ công nông hình thành và phát triển trong phong trào cách mạng 1930 - 1931, Ðại hội lần thứ nhất của Ðảng (tháng 3-1935) đã tổng kết những kinh nghiệm về tổ chức, lãnh đạo và hoạt động, từ đó đề ra nguyên tắc xây dựng và hoạt động của đội tự vệ. Ðây là quan điểm quân sự đầu tiên nhưng rất cơ bản của Ðảng ta - Quan điểm về vũ trang nhân dân, xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng kiểu mới của Việt Nam. Những kinh nghiệm từ các đội tự vệ công nông đầu tiên nói trên, được kế thừa và vận dụng sáng tạo trong xây dựng các đội du kích và tự vệ chiến đấu làm nòng cốt cho toàn dân đấu tranh chống thực dân, phong kiến, xây dựng và phát triển các căn cứ, các chiến khu của cuộc cách mạng ở giai đoạn tiếp theo.

Ðội du kích Bắc Sơn được thành lập ngày 14 tháng 2 năm 1941 theo Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 7. Lễ thành lập được tổ chức tại khu rừng Khuổi Nọi, xã Vũ Lễ, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Ðội gồm 32 người thuộc các dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Dao; được biên chế thành 3 tiểu đội; do đồng chí Lương Văn Tri làm chỉ huy trưởng. Ðội viên là những đảng viên và quần chúng hăng hái đã từng tham gia cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn trước đó và một số đảng viên được cử từ miền xuôi lên. Như vậy, thực chất Ðội du kích Bắc Sơn ra đời từ cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn do Trung ương Ðảng trực tiếp ra quyết định thành lập. Tại lễ thành lập, đồng chí Hoàng Văn Thụ, Ủy viên Trung ương đã thay mặt Trung ương Ðảng giao nhiệm vụ cho Ðội du kích Bắc Sơn. Ðội trưởng Lương Văn Tri đọc 5 lời thề danh dự nói lên lòng trung thành với Ðảng, với Tổ quốc và nhân dân, tinh thần chiến đấu hy sinh, kiên quyết tiêu diệt quân thù, hết lòng phục vụ nhân dân.

Trải qua một quá trình xây dựng và chiến đấu rất khó khăn gian khổ, được Ðảng trực tiếp lãnh đạo, được nhân dân Bắc Sơn đùm bọc và nuôi dưỡng, Ðội du kích Bắc Sơn đã tồn tại và phát triển. Trên cơ sở Ðội du kích Bắc Sơn đã được rèn luyện, thử thách trong đấu tranh cách mạng, Trung ương Ðảng quyết định phát triển thành Cứu quốc quân để làm lực lượng nòng cốt xây dựng căn cứ địa cách mạng Bắc Sơn - Võ Nhai và làm vốn quân sự cho việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng của Ðảng sau này. 

Hội nghị Trung ương Ðảng lần thứ 8 (ở Pác Bó, Hà Quảng, Cao Bằng từ ngày 10 đến 19-5-1941) do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập và chủ trì. Hội nghị đã quyết định chuyển hướng chiến lược cách mạng, từ đấu tranh chính trị tiến lên đấu tranh vũ trang và chuyển hình thức tổ chức xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng làm nòng cốt cho khởi nghĩa vũ trang trong cả nước giành chính quyền về tay nhân dân; Quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh. Theo Nghị quyết của Hội nghị Trung ương lần thứ 8, Ðội du kích Bắc Sơn đã vinh dự được đổi tên thành Ðội Cứu quốc quân Bắc Sơn. Ðây là Trung đội Cứu quốc quân 1, ra đời ngày 1-5-1941, do các đồng chí: Phùng Chí Kiên, Ủy viên Trung ương Ðảng làm chỉ huy trưởng, Lương Văn Tri làm chính trị viên.  Trung đội Cứu quốc quân 1 đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bảo vệ và đưa đón cán bộ Trung ương, vũ trang tuyên truyền gây cơ sở cách mạng trong quần chúng. Song vì quân địch đàn áp quá quyết liệt và nham hiểm, lực lượng lại quá chênh lệch nên trung đội bị tổn thất nặng nề, đồng chí Phùng Chí Kiên và một số người đã hy sinh.

Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Hoàng Quốc Việt, Ủy viên Trung ương Ðảng, ngày 15-9-1941, tại khu rừng Khuôn Mánh, thôn Ngọc Mỹ, xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai, trung đội Cứu quốc quân 2 được thành lập. Trung đội gồm 47 người, có 3 nữ, biên chế thành 5 tiểu đội. Cứu quốc quân 2 là đơn vị vũ trang tập trung ở căn cứ địa cách mạng Bắc Sơn - Võ Nhai, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Ban Thường vụ Trung ương Ðảng. Vừa tích cực hoạt động cách mạng, vừa phát triển xây dựng lực lượng, đến cuối năm 1941, trung đội Cứu quốc quân 2 đã lên đến 70 người, biên chế thành bảy tiểu đội.

Từ tháng 9-1941 đến tháng 3-1942, vừa xây dựng lực lượng vừa hoạt động, Cứu quốc quân 2 đã phát động chiến tranh du kích và tác chiến trong điều kiện vô cùng khó khăn. Cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu kiên cường, bất khuất, tự lực cánh sinh, vượt qua gian khổ thiếu thốn, đánh tiêu hao, diệt và làm tan rã một bộ phận quân địch ở Võ Nhai. Thực tiễn sáu tháng hoạt động của trung đội Cứu quốc quân 2 đã mở đầu một hình thức đấu tranh mới của cách mạng Việt Nam hồi đó là xuất hiện chiến tranh du kích.

Tháng 10-1943, khi các đội Bắc tiến của Cứu quốc quân 2 lần lượt gặp các đội xung phong Nam tiến thì chỉ thị của đồng chí Nguyễn Ái Quốc về việc nối thông liên lạc giữa hai khu căn cứ cách mạng Cao Bằng và Bắc Sơn - Võ Nhai đã được thực hiện, đánh dấu sự hình thành chiến khu Cao - Bắc - Lạng, tạo thuận lợi cho sự ra đời của Khu giải phóng Việt Bắc sau này.

Ngày 25 tháng 2 năm 1944, tại khu rừng Khuổi Kịch, châu Sơn Dương, Tuyên Quang, Trung đội Cứu quốc quân 3 được thành lập. Ðồng chí Hoàng Quốc Việt thay mặt Trung ương Ðảng công nhận, trao nhiệm vụ, trao lá cờ đỏ sao vàng cho trung đội. Trung đội gồm 30 người, do ba đồng chí Triệu Khánh Phương làm trung đội trưởng, Phương Cương và Chu Phóng làm trung đội phó.

Như vậy, từ trung đội Cứu quốc quân 2, đến đây đã phát triển thành hai trung đội (2 và 3) với hàng trăm đội viên, hoạt động trên một địa bàn rộng lớn thuộc các huyện: Võ Nhai, Ðình Cả, Ðại Từ, Ðịnh Hóa, Phú Lương (Thái Nguyên), Bắc Sơn, Bình Gia, Tràng Ðịnh (Lạng Sơn), Yên Thế, Hữu Lũng (Bắc Giang), Sơn Dương, Chiêm Hóa (Tuyên Quang) và Chợ Ðồn (Bắc Cạn). Quá trình hoạt động đã sử dụng nhiều hình thức đấu tranh, kết hợp đấu tranh quân sự, chính trị và binh vận, góp phần tiêu hao, tiêu diệt nhiều sinh lực địch; đồng thời tích cực vận động quần chúng, mở rộng căn cứ địa, tạo điều kiện cho chiến tranh du kích phát triển.

Ðội du kích Ba Tơ và cuộc Khởi nghĩa Ba Tơ. Từ sự phát triển của phong trào quần chúng cách mạng, sau khi bàn bạc, thống nhất kế hoạch đánh chiếm đồn địch, kế hoạch khởi nghĩa, ngày 11-3-1945, Tỉnh ủy lâm thời Quảng Ngãi quyết định thành lập đội võ trang xung kích, gồm 17 người tuyển chọn từ các tù chính trị ở căng an trí Ba Tơ; đồng thời chỉ định đồng chí Phạm Kiệt làm chỉ huy trưởng, đồng chí Nguyễn Ðôn làm chính trị viên. Vũ khí trang bị phần lớn là gươm, giáo và bảy khẩu súng.